فواید موسیقی برای مطالعه؛ آیا هنگام درس خواندن موسیقی گوش بدهیم؟

مقدمه

هدفون را می‌گذارید، یک آهنگ آرام پخش می‌کنید و کتاب را باز می‌کنید. چند دقیقه بعد متوجه می‌شوید که به‌جای خواندن درس، دارید با آهنگ همراهی می‌کنید!

حالا سؤال مهم این است: موسیقی برای مطالعه مفید است یا مضر؟

جواب برخلاف چیزی که احتمالاً در شبکه‌های اجتماعی زیاد دیده‌اید، «همیشه مفید» یا «همیشه مضر» نیست.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند تأثیر موسیقی پس‌زمینه بر عملکرد شناختی به عواملی مانند نوع کار، نوع موسیقی، وجود یا نبود کلام، میزان دشواری کار و ویژگی‌های فردی بستگی دارد. حتی در زندگی واقعی، افراد هنگام انجام کارهای سخت‌تر معمولاً کمتر از موسیقی پس‌زمینه استفاده می‌کنند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

بنابراین قرار نیست در پایان مقاله بگوییم «از امروز همیشه با موسیقی درس بخوانید». هدف این است که بفهمیم چه زمانی موسیقی کمک می‌کند و چه زمانی بهتر است دکمه Pause را فشار دهیم.

بدنه مقاله

آیا موسیقی واقعاً تمرکز را بیشتر می‌کند؟

یکی از دلایل محبوبیت موسیقی هنگام مطالعه این است که می‌تواند روی حال‌وهوای فرد اثر بگذارد.

اگر موسیقی موردعلاقه شما اضطراب یا احساس بی‌حوصلگی را کمتر کند، ممکن است شروع مطالعه برایتان راحت‌تر شود. شواهد حاصل از یک مرور نظام‌مند و دو فراتحلیل نیز نشان داده‌اند که مداخلات موسیقایی می‌توانند در برخی شرایط شاخص‌های استرس روانی و فیزیولوژیک را کاهش دهند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

اما اینجا یک تفاوت مهم وجود دارد:

کم شدن استرس با بهتر شدن عملکرد در یک تکلیف دشوار، دقیقاً یک چیز نیست.

ممکن است موسیقی حال شما را بهتر کند، اما هم‌زمان هنگام خواندن یک متن پیچیده حواس شما را بیشتر پرت کند.

پس اگر موسیقی باعث می‌شود با آرامش بیشتری سراغ کتاب بروید، این می‌تواند یک مزیت باشد؛ اما باید ببینیم در خودِ یادگیری چه اتفاقی می‌افتد.

موسیقی دارای کلام؛ دوست مطالعه یا رقیب آن؟

اینجا یکی از مهم‌ترین نکات مقاله قرار دارد.

اگر در حال خواندن یک متن هستید و هم‌زمان مغز شما باید کلمات یک آهنگ را نیز پردازش کند، این دو فعالیت ممکن است با یکدیگر رقابت کنند.

یک مطالعه آزمایشی که تأثیر موسیقی با کلام و بدون کلام را بر توجه بررسی کرد، دریافت موسیقی دارای کلام می‌تواند توجه و تمرکز را بیشتر مختل کند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

پژوهش دیگری که روی دانشجویان و چند تکلیف شناختی از جمله حافظه کلامی، حافظه دیداری، درک مطلب و محاسبات انجام شد نیز نشان داد موسیقی دارای کلام، عملکرد حافظه و درک مطلب را بدتر می‌کرد؛ در حالی که برای موسیقی بی‌کلام اثر منفی قابل‌اتکایی مشاهده نشد. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

به زبان ساده:

وقتی قرار است بخوانید، حفظ کنید یا با زبان کار کنید، آهنگ دارای کلام می‌تواند مزاحم بیشتری باشد.

مثلاً اگر دارید لغات انگلیسی حفظ می‌کنید و هم‌زمان خواننده با صدای بلند شعر می‌خواند، تعجب نکنید اگر مغزتان بین دو متن گیر کند!

موسیقی بی‌کلام بهتر است؟

در بسیاری از موقعیت‌های مطالعه، موسیقی بی‌کلام گزینه‌ای منطقی‌تر از موسیقی دارای کلام است.

اما باز هم نمی‌توان گفت هر موسیقی بی‌کلامی باعث افزایش تمرکز می‌شود.

یک مطالعه درباره موسیقی پس‌زمینه نشان داده است که نتایج به نوع موسیقی و نوع فعالیت وابسته‌اند و شواهد کلی درباره اثر موسیقی پس‌زمینه بر عملکرد شناختی یکدست نیست. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

بنابراین موسیقی بی‌کلام را بیشتر به‌عنوان گزینه‌ای با احتمال مزاحمت کمتر در نظر بگیرید، نه یک تقویت‌کننده قطعی حافظه.

برای شروع می‌توانید موسیقی آرام، بدون آواز و با تغییرات کم را امتحان کنید.

آیا موسیقی کلاسیک برای مطالعه بهتر است؟

اینجا یکی از قدیمی‌ترین باورهای حوزه مطالعه وارد داستان می‌شود:

«موسیقی کلاسیک، مخصوصاً موتسارت، مغز را باهوش‌تر می‌کند.»

این ادعا بیش از اندازه بزرگ شده است.

پژوهش‌ها درباره اصطلاح معروف Mozart Effect نشان داده‌اند که اگر اثری هم دیده شود، به یک افزایش کوتاه‌مدت و محدود در بعضی توانایی‌ها مربوط بوده و نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که گوش دادن به موتسارت باعث افزایش پایدار هوش یا عملکرد کلی شناختی می‌شود. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

بنابراین اگر با موسیقی کلاسیک راحت‌تر مطالعه می‌کنید، استفاده از آن کاملاً قابل‌قبول است؛ اما نه به این دلیل که «موتسارت ضریب هوشی را بالا می‌برد».

در واقع، مناسب بودن موسیقی برای شما از برچسب «کلاسیک» مهم‌تر است.

موسیقی موردعلاقه شما چه اهمیتی دارد؟

نوع موسیقی تنها عامل تعیین‌کننده نیست؛ آشنایی و علاقه شما به آن هم مهم است.

موسیقی می‌تواند احساسات و خاطرات شخصی را به‌شدت فعال کند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند آهنگ‌های آشنا می‌توانند خاطرات شخصی را سریع‌تر و بیشتر برانگیزند و ویژگی‌های احساسی موسیقی نیز بر حال‌وهوای خاطرات تأثیر می‌گذارد. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

این ویژگی در زندگی روزمره جالب است، اما هنگام مطالعه می‌تواند دو اثر متفاوت داشته باشد.

اگر آهنگ موردعلاقه شما فقط یک پس‌زمینه آرام است، ممکن است مشکلی ایجاد نکند.

اما اگر با شنیدن آن ناگهان یاد مدرسه، یک سفر قدیمی یا یک رابطه گذشته می‌افتید، دیگر موسیقی فقط «پس‌زمینه» نیست؛ تبدیل شده به فیلم کوتاه زندگی شما!

در چنین شرایطی بهتر است موسیقی ساده‌تر و کمتر تداعی‌گر انتخاب کنید.

چرا گاهی موسیقی هنگام مطالعه احساس خوبی ایجاد می‌کند؟

موسیقی می‌تواند خلق و برانگیختگی ذهنی را تغییر دهد. همین موضوع ممکن است به شما کمک کند وقتی خسته یا بی‌حوصله هستید، راحت‌تر شروع کنید.

اما اینجا باید مراقب یک دام باشید:

«احساس می‌کنم بهتر مطالعه می‌کنم» لزوماً به معنی «واقعاً بهتر یاد می‌گیرم» نیست.

مطالعات درباره موسیقی پس‌زمینه نشان می‌دهند افراد گاهی فایده موسیقی را بیشتر از اثر واقعی آن بر عملکردشان احساس می‌کنند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

پس بهترین معیار، نتیجه واقعی است.

یک بار یک فصل را با موسیقی بخوانید و یک بار در سکوت. بعد ببینید کدام حالت باعث شده بیشتر بتوانید مطلب را بدون نگاه کردن به کتاب توضیح دهید.

این آزمایش کوچک از ده‌ها قانون اینترنتی بهتر است.

موسیقی برای چه نوع مطالعه‌ای بیشتر مناسب است؟

همه فعالیت‌های ذهنی به یک اندازه به توجه زبانی و حافظه کاری نیاز ندارند.

هنگام کارهای ساده و تکراری

مثلاً مرتب کردن جزوه، رونویسی، فلش‌کارت‌های خیلی ساده یا بعضی کارهای تکراری، موسیقی ممکن است مزاحمت کمتری ایجاد کند.

هنگام مطالعه عمیق

اگر دارید یک فصل دشوار را برای اولین بار می‌خوانید، موسیقی می‌تواند بار اضافی ایجاد کند؛ به‌خصوص اگر کلام داشته باشد.

هنگام حل مسئله

در مسائل پیچیده ریاضی، فیزیک یا کارهایی که به تمرکز بالا نیاز دارند، بهتر است عملکرد خودتان را ملاک قرار دهید. برای بعضی افراد سکوت بهتر است و برای بعضی دیگر موسیقی ملایم مزاحمت زیادی ایجاد نمی‌کند.

پژوهش‌های روزمره نیز نشان داده‌اند افراد هنگام انجام کارهای دشوارتر کمتر به موسیقی پس‌زمینه متکی هستند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

آیا موسیقی می‌تواند به کاهش استرس قبل از امتحان کمک کند؟

در این بخش شواهد امیدوارکننده‌تر است.

فراتحلیل مداخلات موسیقایی روی استرس، کاهش معنادار برخی شاخص‌های استرس را گزارش کرده است. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

همچنین یک مرور و فراتحلیل جدیدتر درباره دانشجویان، اثر مداخلات موسیقایی بر کاهش اضطراب را بررسی کرده و کاهش قابل‌توجهی را گزارش کرده است؛ البته ناهمگونی مطالعات بالا بوده و همه روش‌های موسیقایی یکسان نیستند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

پس ممکن است گوش دادن به موسیقی آرام قبل از شروع مطالعه یا پیش از یک موقعیت پراسترس، برای بعضی افراد کمک‌کننده باشد.

اما «کاهش اضطراب» با «افزایش مستقیم نمره امتحان» یکی نیست.

آیا هنگام مطالعه باید با هدفون موسیقی گوش کنیم؟

اگر هدفون به شما کمک می‌کند از سر و صدای محیط فاصله بگیرید، ممکن است مفید باشد.

اما هدفون نباید خودش تبدیل به منبع حواس‌پرتی شود.

اگر هر سه دقیقه دنبال آهنگ جدید می‌گردید، صدا را تغییر می‌دهید یا مدام درگیر پلی‌لیست هستید، عملاً به‌جای مطالعه دارید مدیر موسیقی یک کنسرت کوچک می‌شوید!

راه ساده‌تر این است که قبل از شروع مطالعه یک فهرست مشخص آماده کنید و حین مطالعه به سراغ تغییر مداوم آهنگ‌ها نروید.

بعد از مطالعه موسیقی گوش بدهیم؟

این بخش با «موسیقی هنگام مطالعه» فرق دارد.

اگر موسیقی برای شما آرامش‌بخش است، می‌توانید بعد از پایان مطالعه از آن برای ایجاد یک فضای آرام‌تر قبل از خواب استفاده کنید.

یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل درباره افراد مبتلا به بی‌خوابی اولیه نیز نشان داده که مداخلات موسیقایی می‌توانند کیفیت خواب را بهبود دهند؛ البته نوع مداخله و شرایط افراد در نتایج اهمیت دارد. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

پس موسیقی ممکن است در مرحله «آرام شدن» مفیدتر از زمانی باشد که مشغول حل یک مسئله دشوار هستید.

یک آزمایش 3 روزه برای پیدا کردن موسیقی مناسب خودتان

به‌جای اینکه بپرسید «بهترین موسیقی برای مطالعه چیست؟»، سه حالت را امتحان کنید.

روز اول: سکوت

30 تا 45 دقیقه مطالعه کنید.

روز دوم: موسیقی بی‌کلام آرام

همان نوع فعالیت را در شرایط مشابه انجام دهید.

روز سوم: موسیقی دارای کلام

دوباره همان نوع فعالیت را انجام دهید.

بعد از هر جلسه این سه مورد را از 10 نمره دهید:

تمرکز

خستگی

یادآوری مطالب

اگر متوجه شدید موسیقی بی‌کلام باعث می‌شود حس بهتری داشته باشید ولی یادآوری شما تفاوتی ندارد، موسیقی برای شما احتمالاً بیشتر یک ابزار تنظیم حال‌وهوای مطالعه است تا ابزار افزایش یادگیری.

اگر موسیقی کلام‌دار مرتب حواس شما را پرت می‌کند، انتخاب ساده است: حذفش کنید.

پس چه موسیقی‌ای برای مطالعه انتخاب کنیم؟

نسخه‌ای که برای همه جواب بدهد وجود ندارد، اما بر اساس شواهد فعلی می‌توان چند اصل عملی ارائه کرد:

برای مطالعه متنی و حفظ کردن: موسیقی بدون کلام را امتحان کنید.

برای متن‌های دشوار: سکوت را هم جدی بگیرید.

برای کارهای ساده‌تر: موسیقی ممکن است مزاحمت کمتری ایجاد کند.

برای کاهش استرس: موسیقی آرام و موردعلاقه شما می‌تواند گزینه‌ای برای تنظیم حال‌وهوای ذهن باشد. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

برای موسیقی دارای کلام: مخصوصاً هنگام مطالعه و درک متن، با احتیاط بیشتری استفاده کنید. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

و مهم‌تر از همه:

اگر موسیقی باعث می‌شود شما به خود موسیقی توجه کنید، وقت آن رسیده که خاموشش کنید.

FAQ

آیا موسیقی هنگام درس خواندن خوب است؟

گاهی بله و گاهی نه. تأثیر موسیقی به نوع فعالیت، موسیقی، میزان دشواری کار و ویژگی‌های فردی بستگی دارد و شواهد کلی یک نتیجه یکسان برای همه نشان نمی‌دهند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

موسیقی بی‌کلام برای مطالعه بهتر است؟

برای مطالعه متنی معمولاً گزینه کم‌ریسک‌تری نسبت به موسیقی دارای کلام است، زیرا کلمات آهنگ می‌توانند با پردازش متن تداخل داشته باشند. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

آیا موسیقی با کلام تمرکز را کم می‌کند؟

در برخی مطالعات بله، به‌خصوص در تکالیفی مانند حافظه کلامی و درک مطلب. اما شدت این اثر به نوع فعالیت و شرایط فرد نیز بستگی دارد. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

آیا موسیقی کلاسیک باعث افزایش هوش می‌شود؟

شواهد از چنین ادعای گسترده‌ای حمایت نمی‌کنند. اثر معروف موتسارت در بهترین حالت محدود و کوتاه‌مدت توصیف شده و نمی‌توان آن را افزایش پایدار هوش دانست. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

آیا آهنگ موردعلاقه برای مطالعه مناسب است؟

ممکن است باشد، به‌خصوص اگر باعث آرامش و تنظیم خلق شما شود. اما اگر آهنگ آن‌قدر جذاب یا خاطره‌انگیز است که تمام توجه شما را به خودش می‌کشد، برای مطالعه انتخاب خوبی نیست.

آیا موسیقی برای کاهش استرس امتحان مفید است؟

برخی فراتحلیل‌ها نشان داده‌اند مداخلات موسیقایی می‌توانند استرس یا اضطراب را در بعضی گروه‌ها کاهش دهند، اما میزان اثر به نوع مداخله و شرایط افراد بستگی دارد. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

هنگام مطالعه موسیقی گوش بدهیم یا در سکوت درس بخوانیم؟

هر دو را امتحان کنید و عملکرد واقعی خود را مقایسه کنید. اگر در سکوت بهتر می‌خوانید و بیشتر به یاد می‌آورید، نیازی نیست فقط به خاطر توصیه دیگران موسیقی پخش کنید.

نتیجه‌گیری

موسیقی نه دشمن مطالعه است و نه یک دکمه تقویت مغز.

ممکن است برای کاهش استرس، بهتر شدن حال‌وهوای مطالعه یا پوشاندن بعضی صداهای مزاحم مفید باشد. از طرف دیگر، وقتی مشغول خواندن متن دشوار، حفظ مطالب یا انجام تکالیف پیچیده هستید، موسیقی به‌خصوص موسیقی دارای کلام می‌تواند بخشی از توجه شما را به خودش اختصاص دهد. (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)

بنابراین به‌جای دنبال کردن قانون‌هایی مثل «موتسارت برای مغز» یا «همیشه هنگام مطالعه موسیقی بی‌کلام گوش کن»، یک روش شخصی برای خودتان پیدا کنید.

یک فصل را با سکوت بخوانید، همان نوع فصل را با موسیقی بی‌کلام امتحان کنید و عملکردتان را مقایسه کنید.

در یادگیری و تمرین حافظه، چیزی که مهم است خروجی واقعی است؛ نه اینکه فضای مطالعه چقدر حرفه‌ای به نظر برسد.

گاهی یک پلی‌لیست عالی می‌تواند شروع مطالعه را لذت‌بخش‌تر کند.

و گاهی بهترین آهنگ دنیا برای مطالعه...

هیچ آهنگی نیست.