سرانه مطالعه در ایران و جهان چقدر است؟ آمار جدید، تفاوت منابع و تفسیر درست عددها
سرانه مطالعه در ایران و جهان عدد ثابتی ندارد و به روش سنجش بستگی دارد. در این مقاله، آمارهای جدیدتر، علت تفاوت داده‌ها و راه‌های واقعی برای بالا بردن مطالعه را می‌خوانید.
اگر بخواهیم خیلی مستقیم جواب بدهیم، «سرانه مطالعه» یک عدد واحد و همیشگی برای همه کشورها ندارد. بعضی گزارش‌ها فقط کتاب را حساب می‌کنند، بعضی کتاب، روزنامه، متن دیجیتال و حتی منابع آموزشی را هم در نظر می‌گیرند. برای همین، وقتی درباره ایران و جهان حرف می‌زنیم، اول باید بدانیم دقیقاً چه چیزی را اندازه گرفته‌ایم.
با این حال، یک چیز روشن است: در ایران، عددهای رسمی و نظرسنجی‌های تازه نشان می‌دهند که مطالعه هنوز به یک عادت پایدار و عمومی تبدیل نشده است؛ و در جهان هم کشورها بر اساس فرهنگ، دسترسی به کتاب، آموزش و عادت‌های رسانه‌ای، تفاوت زیادی با هم دارند. همین تفاوت‌ها باعث می‌شود مقایسه‌ی سرانه مطالعه، اگر درست انجام نشود، بیشتر گیج‌کننده باشد تا مفید.
بدنه مقاله
سرانه مطالعه در ایران و جهان دقیقاً چقدر است؟
در ایران چه عددی داریم؟
یکی از تازه‌ترین داده‌ها درباره ایران، نظرسنجی «فرهنگ کتابخوانی در ایران» است که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد. در این نظرسنجی، ۴۱.۱ درصد از پاسخ‌دهندگان گفتند کتاب می‌خوانند و ۵۸.۹ درصد گفتند کتاب نمی‌خوانند. میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی در میان کتاب‌خوان‌ها ۲۶.۶ دقیقه در روز بود، اما وقتی کل جمعیت حساب شد، این عدد به ۱۰.۹ دقیقه در روز رسید.
در کنار این، یک برآورد رسمی‌تر از سال ۱۳۹۹ هم وجود دارد که مرکز آمار ایران را نقل می‌کند: سرانه مطالعه افراد باسواد ۱۵ سال به بالا، با احتساب قرآن و ادعیه، حدود ۱۶ دقیقه و ۳۲ ثانیه در روز گزارش شده است. همین تفاوت در تعریف، یکی از دلیل‌های اصلی اختلاف بین عددهاست.
در جهان چه تصویری می‌بینیم؟
برای جهان هم یک عدد واحد و قطعی وجود ندارد. یکی از داده‌های مشهور، مطالعه‌ای است که Guinness World Records به آن استناد کرده و بر اساس World Culture Score Index تنظیم شده است؛ در آن داده، هند با ۱۰ ساعت و ۴۲ دقیقه در هفته در رتبه اول آمده، بعد از آن تایلند با ۹ ساعت و ۲۴ دقیقه، چین با ۸ ساعت، و ایران با ۱ ساعت و ۴۰ دقیقه دیده می‌شود. این آمار از یک مطالعه ۲۰۱۳ با ۱۶۰۰ پاسخ‌دهنده در ۳۰ کشور آمده، پس باید آن را یک تصویر مقایسه‌ای دانست، نه یک حکم همیشگی.
نکته مهم اینجاست که در بعضی گزارش‌های جدیدتر، سنجش مطالعه به سمت کتاب، محتوای دیجیتال، مقاله و حتی شکل‌های مختلف مصرف متن رفته است. یعنی ممکن است کشوری در یک گزارش «پرخواننده» باشد، اما در گزارش دیگر فقط در کتابخوانی سنتی جلو بیفتد. برای همین، مقایسه‌ی خامِ عددها بدون دیدن روش اندازه‌گیری، مثل مقایسه‌ی دماسنج و ترمومتر اتاق است؛ هر دو به دما ربط دارند، اما یکی نیستند.
چرا عددهای سرانه مطالعه با هم فرق دارند؟
اول: تعریف مطالعه یکسان نیست
در یک منبع، مطالعه فقط کتاب چاپی است؛ در منبع دیگر، کتاب الکترونیکی، مقاله و محتوای دیجیتال هم حساب می‌شود. حتی در داده ۱۳۹۹ مرکز آمار ایران، قرآن و ادعیه هم جزو زمان مطالعه آمده بود. طبیعی است که در چنین شرایطی، دو عدد ظاهراً درباره یک موضوع حرف بزنند، اما در عمل درباره دو تعریف متفاوت باشند.
دوم: زمان و نمونه آماری فرق می‌کند
آماری که در سال ۲۰۱۳ از ۳۰ کشور جمع شده، با نظرسنجی ۲۰۲۵ درباره فرهنگ کتابخوانی ایران قابل مقایسه‌ی مستقیم نیست. یکی قدیمی‌تر است، یکی تازه‌تر؛ یکی محدودتر به چند کشور است، یکی درون‌کشوری؛ و هر کدام یک تصویر متفاوت از رفتار مطالعه نشان می‌دهند. این یعنی اگر کسی فقط یک عدد را بردارد و نتیجه‌گیری بزرگ کند، احتمالاً دارد از روی آینه بغل رانندگی می‌کند.
سوم: فرهنگ رسانه‌ای عوض شده است
گزارش OECD درباره PISA 2025 نشان می‌دهد که در میان کشورهای عضو OECD، نمره‌های خواندن از ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ افت کرده و این روند با دیجیتالی‌شدن بیشتر، زمان بالاترِ استفاده از صفحه‌نمایش و کاهش مطالعه برای لذت هم‌زمان شده است. این داده مستقیماً درباره «سرانه کتابخوانی» نیست، اما نشان می‌دهد عادت خواندن در جهان هم زیر فشار دنیای دیجیتال قرار دارد.
سرانه مطالعه پایین فقط یک عدد نیست؛ یک نشانه است
چرا این عدد مهم است؟
وقتی یک کشور سرانه مطالعه پایین‌تری دارد، معمولاً فقط با «کم‌خوانی» روبه‌رو نیست؛ با مجموعه‌ای از عوامل روبه‌روست: دسترسی به کتاب، عادت‌های خانوادگی، کیفیت آموزش، قیمت منابع، و رقابت شدید شبکه‌های اجتماعی برای گرفتن وقت آزاد. به همین دلیل، پایین بودن سرانه مطالعه بیشتر شبیه علامت هشدار است تا یک آمار خشک.
ایران را باید چطور تفسیر کرد؟
اگر داده ۲۰۲۵ را مبنا بگیریم، بخش بزرگی از پاسخ‌دهندگان اساساً کتابخوان نیستند یا کتاب را به شکل منظم در برنامه روزانه ندارند. اگر داده رسمی‌تر ۱۳۹۹ را هم کنار آن بگذاریم، می‌بینیم که حتی وقتی انواعی از مطالعه مثل قرآن و ادعیه هم حساب می‌شود، عدد روزانه هنوز خیلی بزرگ نیست. پس مسئله فقط «کم بودن عدد» نیست؛ مسئله این است که مطالعه هنوز به یک رفتار روتین تبدیل نشده است.
چطور سرانه مطالعه را بالا ببریم؟
با هدف‌های کوچک شروع کنید
اگر قرار باشد یک‌باره روزی یک ساعت بخوانید، احتمالاً مغزتان همان‌جا ترمز می‌کشد. اما اگر مطالعه را به ۱۰ دقیقه ثابت در روز تبدیل کنید، شانس ماندگاری‌اش خیلی بیشتر می‌شود. مطالعه وقتی رشد می‌کند که از حالت «کار بزرگ و مبهم» خارج شود و به یک عادت کوچک و قابل‌اجرا تبدیل شود.
جای مطالعه را ثابت کنید
برای خیلی‌ها، مسئله نداشتن زمان نیست؛ نداشتن جای مشخص است. یک صندلی، یک نور مناسب، یک زمان ثابت و یک کتاب یا فایل مشخص، از هزار انگیزه‌ی مقطعی بهتر جواب می‌دهد. در کاخ ذهنی هم همین منطق جواب می‌دهد: چیزی که جای خودش را داشته باشد، راحت‌تر در ذهن می‌ماند.
خواندن را به مصرف سریع محتوا گره نزنید
اگر عادت دارید همه چیز را در چند ثانیه اسکرول کنید، طبیعی است که خواندنِ عمیق سخت‌تر شود. بهتر است بخشی از روز را بدون نوتیفیکیشن، بدون پرش بین اپ‌ها و فقط برای خواندن نگه دارید. مغز هم مثل عضله است؛ اگر مدام با وزنه‌های سبکِ حواس‌پرتی تمرین کند، تمرکز عمیقش ضعیف‌تر می‌شود.
کتاب خوب، شروع خوب می‌سازد
همه کتاب‌ها برای شروع مناسب نیستند. بعضی متن‌ها آن‌قدر سنگین‌اند که خواننده تازه‌کار را فراری می‌دهند. بهتر است اول از متن‌هایی شروع کنید که روان، کوتاه و واقعاً جذاب‌اند؛ بعد کم‌کم سراغ کتاب‌های جدی‌تر بروید. شروع بد، گاهی کل عادت مطالعه را از ریشه می‌خشکاند.
FAQ
سرانه مطالعه ایران الان چقدر است؟
در نظرسنجی ۲۰۲۵، میانگین مطالعه کتاب‌های غیردرسی در کل جمعیت ۱۰.۹ دقیقه در روز بود و میانگین مطالعه در میان کتاب‌خوان‌ها ۲۶.۶ دقیقه در روز گزارش شد. در گزارش رسمی‌تر سال ۱۳۹۹ هم عدد ۱۶ دقیقه و ۳۲ ثانیه برای افراد باسواد ۱۵ سال به بالا آمده بود.
کدام کشور بیشترین سرانه مطالعه را دارد؟
در داده مشهور World Culture Score Index که Guinness به آن استناد کرده، هند با ۱۰ ساعت و ۴۲ دقیقه مطالعه در هفته در رتبه اول آمده است.
چرا آمار سرانه مطالعه در منابع مختلف فرق دارد؟
چون تعریف مطالعه، سال انجام تحقیق، تعداد کشورها و نوع نمونه در هر گزارش متفاوت است. بعضی گزارش‌ها فقط کتاب را حساب می‌کنند و بعضی مطالعه دیجیتال، روزنامه، مقاله یا حتی منابع مذهبی را هم در نظر می‌گیرند.
آیا مطالعه دیجیتال هم جزو سرانه مطالعه حساب می‌شود؟
بستگی به روش تحقیق دارد. بعضی نظرسنجی‌ها فقط کتاب را می‌سنجند و بعضی محتوای دیجیتال، مقاله و متن‌های علمی را هم وارد محاسبه می‌کنند.
برای بالا بردن سرانه مطالعه از کجا شروع کنیم؟
از زمان کوتاه، جای ثابت و موضوعی شروع کنید که واقعاً دوستش دارید. عادت مطالعه معمولاً با «شروع کوچک» ساخته می‌شود، نه با برنامه‌های بزرگ و ناپایدار.
نتیجه‌گیری
اگر بخواهیم منصفانه نگاه کنیم، سرانه مطالعه در ایران پایین است، اما مهم‌تر از خودِ عدد، معنیِ پشت آن است: مطالعه هنوز به عادت روزمره تبدیل نشده. از طرف دیگر، در جهان هم یک عدد قطعی و ثابت نداریم، چون هر گزارش با تعریف و روش خودش سراغ این موضوع می‌رود. برای همین، بهترین کار این است که به‌جای گیر کردن روی یک رقم، روی رفتار مطالعه تمرکز کنیم.
اگر مطالعه را به یک زمان کوتاه، یک جای ثابت و یک عادت ساده تبدیل کنید، نتیجه‌اش فقط «بیشتر خواندن» نیست؛ آرام‌تر فکر کردن، بهتر یاد گرفتن و کمتر فراموش کردن هم هست. همان نقطه‌ای که یک کتاب از یک شیء روی میز، به یک عادت واقعی در زندگی تبدیل می‌شود.
